بررسی تأثیر امواج الکترومغناطیس ناشی از تلفن همراه بر ویژگی‌های تشریحی اندام‌های رویشی شاهدانه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

محیط زیست ما در معرض امواج الکترومغناطیس زیادی از منابع مختلفیاز جمله تلفنهای همراه است.این امواج یکی از فاکتورهای تنش­زای موثر بر گیاهان می­باشد.شاهدانه با نام علمیCannabis sativa L. گیاهی یکساله، دو پایه،علفی،ایستاده،کرک­دار و متعلق به تیره­ی Cannabinaceaeاست.این گونه­ی گیاهی دارای خواص دارویی زیادی است.به منظور بررسی اثر امواج الکترومغناطیسی تلفن همراه بر تغییرات تشریحی گیاه شاهدانه،ظرف­های پتری حاوی بذرهای خشکی که به مدت­های 30 ،60 و90 دقیقه در فاصله­ی 18سانتی­متری از دو تلفن همراه در اتاقکی که به روش Sharmaو همکاران در سال 2009 طراحی شده بود،قرار گرفتند و در این مدت با هر دو تلفن تماس حاصل گردید. سپس به مدت 12 ساعت بعد این تیمارها بر همان بذرها در حالت مرطوب و آماده شده برای جوانه­زنی تکرار شد.بررسی­ها نشان داد،تعداد آوندهای چوب و آبکش در ساقه­ی نمونه­های تحت تیمار نسبت به شاهد افزایش داشته و در تیمار 90 دقیقه پارانشیم مغزی در حال تحلیل رفتن و تجزیه شدن است که این خود نشانه پیری زودرس گیاه است. در دمبرگ نیز بررسی­ها نتایج مشابهی را نشان داد.در ریشه و برگ نیز افزایش تعداد متازایلم­ها در نمونه­های تحت تیمار نسبت به شاهدمشاهده شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The study of cell phone electromagnetic waves effects on anatomical characteristics on vegetative organs of Cannabis sativa L.

چکیده [English]

Our environment is widely exposed and influenced by the electromagnetic radiation from different field resources including the mobile phones. This type of radiation is counted as one of the effective stress factors in plant biology. Current study, aims to investigate the effects of electromagnetic radiation emitted by cell phones in cannabis anatomical changes. Cannabis (scientific name: Cannabis sativa L.) is an annual, dioecious and herbal plant with erect habit of growth which belongs to the Cannabinaceae family. Accordingly, petri dishes including dry cannabis seeds were located in a container designed based on Sharma method (Sharma et al., 2009) while exposing to cell phone radiation. More specifically, the seeds were exposed to the radiation of two cell phones (both on call mode) with 18 centimeters distance for 30, 60 and 90 minutes. After 12 hours, the same treatment was performed over the mentioned seeds; but, this time the seeds were wet and ready for germination. Our results revealed that the number of phloem and xylem tubes in treated samples’ stem were increased comparing to the control. In 90 minutes treated samples, decline of brain parenchyma volume which is a factor of premature aging was observed. Similar results were obtained when exploring the petioles. Also, the number of the metaxylems was increased in treated sample roots and leaves comparing to the control ones.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cannabis sativa
  • Electromagnetic
  • Anatomy

امواج الکترومغناطیس مانند امواج دیگری چون امواج صوتی با خود انرژی حمل می­کنند. این امواج بر خلاف امواج صوتی، از خلأ نیز می­گذرند [6]. امواج مایکروویو طیفی از امواج الکترومغناطیس هستند که محدوده فرکانسی آن­ها MHz300 تاGHz300 می­باشد و دارای طول موج mm1 تا m 1 هستند. استفاده از امواج مایکروویو در باند فرکانسی یک گیگا هرتز در تلفن­های همراه و نیز رشد روز افزون کاربران این محصول انسان و سایر موجودات را در مواجهه هر چه بیشتر این امواج قرار داده است[9].

وجود آب در پیکره همه گیاهان وسایر موجودات

سبب جذب امواج می­شود که خود امواج نیز سبب ایجاد رزونانس در مولکول­های آب می­شوند و با این فرایندهای زیستی سلول­ها دست­خوش تغییر می­شوند[6].

Rim A. Husseinوهمکاراندرسال 2014 اثردومارکتجاریمختلفتلفنهمراهدروضعیتمکالمهوغیرمکالمهدرفاصله­هایمختلفو
زمان­هایمختلفبرسرعتجوانه­زنیورشددانهرست­هایگیاهگندمرابررسیکردندواثرمنفیبرپارامترهایذکرشدهرااعلامداشتند [12].

Sharmaوهمکاراندرسال 2014 اثرامواجموبایلبرجوانه­زنی،رشددانه­رست­هاوتغییراتبیوشیمیاییدرگیاهنخودفرنگیوشنبلیلهبررسیکردندوافزایشسرعتجوانه­زنی،طولدانه­رست­هاوافزایشفعالیتآنزیمآنتی­اکسیدانپراکسیدازراگزارشکردند [14].

شاهدانه در زمان قدیم به علت تشابهات، جزء خانواده­های MoraceaeوUrticaceaeبه حساب
می­آمد، امروزه شاهدانه از خانواده Cannabinaceaeمی­باشد.جنسCannabis بر اساس نوشته­ی لینه فقط دارای گونه­ی Cannabis sativaبوده است [2].

شاهدانه مصارف گوناگون دارد.بذرهای شاهدانه بهترین دانه­های خوراک پرندگان زینتی مانند قناری است و از تنقلات خوراکی انسان نیز می­باشد.در مناطق معتدل از الیاف شاهدانه در نساجی استفاده
می­شود و به همین منظور به طور فراوان کشت
می­گردد.در مناطق گرم الیاف ساقه کم شده و در عوض گیاه سرشار از مواد رزینی می­شود که دارویی است و از آن استفاده نامعقول و نادرست به عنوان حشیش هم می­شود.غده­های سرشار از مواد رزینی گیاه در سطح برگ­های جوان بخش گل­دار گیاه قرار دارند. [5] در مورد شاهدانه به علت ترکیبات کانابینوئیدی که دارد،خواص دارویی بسیاری گزارش شده است که از آن جمله ساخت داروهای خوراکی از جمله Dronabinol(Marinal) و Nabilone(cesamet) برای درمان کم اشتهایی در بیماری­های نقص سیستم ایمنی و حالت تهوع ناشی از شیمی­درمانی در ایالات متحده آمریکا و نیز داروی sativexدر کانادا به صورت اسپری زیر زبانی برای درمان بیماری Msرا می توان نام برد [3].

 

مواد و روش­ها

در این آزمایش از بذر اصلاح شده­ی شاهدانه که از موسسه پاکان بذر اصفهان تهیه شده بود، استفاده شد. پس از تهیه بذرها و همگن­سازی آن­ها، بذرهای شاهدانه به دو گروه شاهد و نمونه­های تحت تیمار تقسیم شدند.تعداد 4 بذر همگن شده در 3 پلیت متفاوت قرار دادیم و سپس آن­ها را در جعبه­ای که مدل آزمایش شارما و همکاران [15] ساخته شده بود،قرار دادیم.به طوری­که از هر دو گوشی همراه در حالت تماس 18 سانتی­متر فاصله داشتند.پلیت اول به مدت 30 دقیقه،پلیت دوم به مدت 60 دقیقه و پلیت سوم 90 دقیقه در معرض امواج تلفن همراه بودند.پس از 12 ساعت بذرهای تیمار داده شده را ضد عفونی و آماده برای جوانه زنی کردیم و در هر پلیت مقدار 15 میلی­لیتر آب مقطر جهت جذب آب و جوانه­زنی اضافه کردیم(درون هر پلیت کاغذ واتمن جهت جذب و نگهداری آب قرار دادیم).سپس دوباره به همان ترتیب قبل آن­ها را در معرض امواج قرار دادیم.در این مدت بذرهای شاهد را مانند تمام شرایط بالا به جز تیمار امواج تلفن­های همراه آماده کردیم (دمای اتاق2 25).

روش تهیه اتاقک تیمار به روشSharma et al,.2009[15]

ابتدا یک اتاقک شیشه­ای به ابعاد5/17 x 26 x5/47 سانتی­متر مربع طراحی شد.تمام دیواره­های خارجی اتاقک با صفحات فلزی(آلومینیوم به ضخامت mm2) پوشیده شد، تا محیط آزمایش را از تداخل باامواج الکترومغناطیس خارجی جدا کند(شکل1 AوB).

برای اندازه­گیری شدت میدان و میانگین شدت انرژی تولید شده توسط تلفن­های همراه (که هر دو از یک مارک تبلیغاتی و یک مدل بودند تا میدان­های ایجاد شده از هر دو طرف یکسان باشد)، از دستگاه اندازه­گیری امواج الکترومغناطیس سه محوره مدل 98195  ساخت کشور تایوان استفاده شد. برای این کار ابتدا دستگاه را در حالتی که تلفن­های همراه داخل اتاقک نبودند روشن کرده و میزان شدت میدان در این حالت را بررسی و ثبت کردیم(میانگین شدت میدان:mV/m6/71 و میانگین شدت انرژی:w/cm²µ003/0(.سپس تلفن­های همراه را به صورت عمودی داخل اتاقک مدل شارما قرار دادیم.آن­گاه با هر دو تلفن همراه تماس برقرار کرده و دستگاه
اندازه­گیری امواج الکترومغناطیس را روشن کرده و میزان شدت میدان و سپس میانگین شدت انرژی تولید شده را ثبت نمودیم که به صورت یکنواخت میدانی با شدتv/m69/20و میانگین شدت انرژیw/cm²µ03/100 را ایجاد کردند.(شکل شماره­ی 1C.وD ) .

پس از طی سه هفته،ساقه، ریشه،برگ و دمبرگ­ها به قطعاتی تقسیم و به مدت دو هفته در یک حجم الکل 96 درصد و یک حجم گلیسیرین برای تهیه برش­های دستی قرار داده شدند.پس از تهیه برش­های عرضی از نمونه­ها به ضخامت 25 تا 30 میکرون و شستشو با آب مقطر، برش­ها به مدت 15 تا 20 دقیقه در محلول آب ژاول 5 درصد، و پس از دوبار شستشو با آب مقطر، به مدت 15 تا 20 دقیقه در اسید استیک 3 درصد قرار داده شدند تا شفاف­سازی نمونه­ها صورت گیرد و سپس مجدداً نمونه­ها با آب مقطر شستشو شدند. برش­های دستی با روش رنگ­آمیزی مضاعف سبز متیل و کارمن زاجی رنگ آمیزی شدند.پس از مطالعه کامل نمونه­ها و مقایسه نمونه­های شاهد و تحت تیمار از تغییرات مهم ایجاد شده با فتومیکروسکوپ Nikon- ECLIPDE-E200 در بزرگنمایی­های مختلف عکس­برداری شد..

 

 

شکل1- AوB.: اتاقک شارما، CوD:. نحوه قرار دادن تلفن­های همراه و دستگاه اندازه­گیری امواج الکترومغناطیس درون اتاقک شارما، :E. نحوه قرارگیری تلفن های همراه و بذرها در داخل اتاقک شارما.

 

نتایج

در برش عرضی ساقه مطابق شکل 2-A که به وسیله برش­گیری دستی و مشاهدات میکروسکوپی بررسی شد، مشخص شد که در ساختمان ساقه از خارج به داخل به ترتیب این قسمت­ها مشاهده
می­شوند: کرک (Trichome)، اپیدرم (epidermis)، کلانشیم (collenchyma)، کورتکس (cortex)، آبکش (فلوئم phloem)، گزیلم (xylem) و مغز (Pith).

کرک­های ساقه از نوع ترشحی می­باشند.کرک­ها به طور پراکنده بر روی لایه­ای نازک به نام پوستک یا کوتیکول قرار دارند. کوتیکول لایه­ای کوتینی است که از تبخیر ممانعت می­کند و نوعی محافظ و نگهبان برای ساقه­های سبز در برابر عوامل مخرب و بیماری­زا محسوب می­شود . لایه بعدی بشره (اپیدرم) است که از یک لایه یاخته­های منظم با دیواره­های  پکتوسلولزی تشکیل شده­اند. لایهزیرین، کلانشیم نام دارد،این سلول­ها کوچک و دارای دیواره­های ضخیم پکتوسلولزی هستند، در ساقه­ی شاهدانه این سلول­ها در گوشه­های ساقه تعداد بیشتری دارند و تعداد آن­ها به 5 ردیف سلول می­رسند و در سایر بخش­ها در 2 ردیف یا کمتر دیده می­شوند. منطقه بعدی پارانشیم پوست یا پارانشیم کورتکس است که بین کلانشیم و آوند آبکش قرار دارد.

بافت منطقه پوست از نوع بافت پارانشیمی است که در این قسمت بلورهای اگزالات کلسیم در
سلول­های بافت پارانشیمی دیده می­شوند.این بلورها از نوع دراس یا ستاره­ای هستند.پروکامبیوم در مرحله تبدیل به کامبیوم آوندی است. در برش عرضی ساقه­ی گیاه شاهد دسته­های چوب و آبکش هنوز به طور کامل به شکل حلقه­های پیوسته در نیامده­اند.این وضعیت ویژه ساختار نخستین است. در بین چوبآبکش سلول­های پروکامبیومی که در حال تمایز به کامبیوم هستند، دیده می­شوند.در آخر به بخش مغز ((Pithمی­رسیم که در مرکز پارانشیم ساقه قرار دارد و انشعابات آن به نام اشعه مغزی فواصل بین آوندها را پر می­کند. مغز از بافت پارانشیم تشکیل شده است که عمر کوتاهی دارند، به سرعت تحلیل می­روند و درون ساقه تهی می­شود(شکل A-2). مطابق آن­چه در شکل 2 مشاهده می­شود،در تیمار 30 دقیقه، کاهش ضخامت کلانشیم و کمتر شدن بریدگی­های اطراف ساقه نسبت به ساقه شاهد را مشاهده کردیم و در عوض آوندهای چوب و آبکش رشد بیشتری داشته است. بریدگی­های اطراف ساقه در تیمار 30 دقیقه و 60 دقیقه کمتر به چشم می­خورد و در عوض در تیمار 90 و شاهد بیشتر است.در نمونه­های تحت تیمار تعداد آوندهای چوب و آبکش نسبت به گیاه شاهد افزایش داشته و به دلیل تمایز سلول­های پروکامبیومی به کامبیوم
دسته­های چوب و آبکش به طور کامل به شکل
حلقه­ای پیوسته در آمده­اند که در تیمارهای 30 و 90 دقیقه نسبت به تیمار 60 دقیقه تمایز یافته­تر بوده­اند(شکل2C,BوD). حال آن­که در گیاه شاهد به دلیل این­که سلول­های پروکامبیومی در حال تمایز به کامبیوم هستند، دسته­های چوب و آبکش به طور کامل به شکل حلقه­ای پیوسته در نیامده­اند(شکل A-2).

در تیمار 90 دقیقه پارانشیم مغزی در حال تجزیه شدن و تحلیل رفتن است که این خود نشانه­ی پیری زودرس گیاه می­باشد.(شکل –D2)

برگ:مشاهدات میکروسکوپی ساختار برگ نشان داد که نوع ساختار تشریحی برگ دارای تقارن پشتی شکمی می­باشد،منطقه رگبرگ اصلی: این بخش دارای اپیدرم زبرین و زیرین است که بافت­های پارانشیمی و هادی را در بر گرفته است.

در برگ­های گیاهان تحت تیمار شاهد افزایش آوندهای چوب بودیم.تعداد آوندهای چوبی در رگبرگ اصلی تیمار30 و90 دقیقه افزایش یافته است(شکل BوD-3)، هم­چنین تعداد کرک­ها در تیمار 90 دقیقه نسبت به شاهد افزایش داشته است(شکل D-3).

دمبرگ: در مشاهده میکروسکوپی دمبرگ مشاهده می­شود که دمبرگ از خارج توسط یک ردیف سلول اپیدرمی احاطه شده است که سطح آن کوتینی شده است. زیر اپیدرم در سطوح پشتی و شکمی سلول­های کلانشیمی مشاهده شدند.تعداد این سلول­ها در مجاورت دسته­های آوندی افزایش یافته است.زیر کلانشیم در ناحیه میان پوست،پارانشیم پوستی را
می­بینیم. آوندهای چوبی بهم نزدیک می­باشند، بافت آبکش در خارج و بافت چوب به سمت درون قرار گرفته­اند. در وسط نیز پارانشیم قرار دارد.

ساختار آوندی همانند ساختار آوندی برگ شامل آوند آبکش است که در پیرامون چوب قرار گرفته است.چند لایه کلانشیم گوشه­دار نیز در قسمت پایینی دمبرگ در زیر اپیدرم تحتانی قرار دارد (شکل -A4).

در برش عرضی از دمبرگ مشاهده شد که در تیمار 30 دقیقه دهانه­ی آوندها فراخ­تر شده و تعداد کرک­ها و کریستال­های اگزالات کلسیم نسبت به شاهد افزایش یافته است(شکلB-3). در تیمار 60 دقیقه نیز
دهانه­ی آوندهای چوبی فراخ­تر شده است(شکلC-3).در تیمار 90 دقیقه علی­رغم این­که دهانه­ی آوندها به خصوص آوندهای چوبی نسبت به شاهد و تیمارهای 30 و 60 دقیقه تنگ­تر شد، تعداد آن­ها افزایش یافته است. که نشان دهنده­ی افزایش تقسیم سلولی می­باشد.همچنین همانند برش ساقه بافت پارانشیم مغزی تحلیل رفته است و میان تهی شده است(شکلD-4).

ریشه:مشاهدات میکروسکوپی برش عرضی ریشه که به وسیله برش­گیری دستی بررسی شد نشان داد که از خارج به داخل به ترتیب این قسمت­ها مشاهده
می­شوند.

سلول­های ریزودرمی: خارجی­ترین بخشدر ریشه ریزودرم نامیده می­شود.در اینجا بافت ضخیمی از چوب­پنبه دیده می­شود که بیرونی­ترین بخش پوست را تشکیل می­دهد.این بافت در اثر فعالیت فلوژن ساخته می­شود.فلوژن به طرف داخل سلول­های پارانشیم پوستی پسین و به طرف خارج سلول­های چوب پنبه­ای را می­سازد. آندودرم: به دلیل رشد ثانویه زیاد ریشه که ناشی از فعالیت کامبیوم می­باشد، آندودرم از بین رفته و دیده نمی­شود(شکلA-5). در تیمار 90 دقیقه نسبت به شاهد تعداد آوندهای چوب افزایش یافته است و هم­چنین گسترش بافت آبکش و چوب­پنبه را مشاهده کردیم. در تیمار 60 دقیقه نیز افزایش تعداد آوندهای چوب مشاهده می­شود. به طور کلی قطر ریشه در تمامی نمونه­های تحت تیمار به غیر از تیمار 30 دقیقه  نسبت به شاهد افزایش نشان داد(شکل BوCوD-5).

 

 

.

شکل 2-مقطع عرضی ساقه در گیاه شاهدانه،رنگ آمیزی با کارمن زاجی و سبز متیل (ابژکتیو4 (x

A: نمونه­ی شاهد،B:نمونه­ی تحت تیمار30 دقیقه،C:نمونه­ی تحت تیمار 60 دقیقه،D: نمونه­ی تحت تیمار 90 دقیقه.

Tri: کرک­های اپیدرمی،Ep:اپیدرم،Co:کلانشیم، Pc:پارانشیم پوست،Phe:آوند آبکش،Xy:آوند چوب،Pi:مغز.

 

 

شکل 3- مقطع عرضی برگ در گیاه شاهدانه،رنگ­آمیزی با کارمن زاجی و سبز متیل (ابژکتیو4 (x

A:نمونه­ی شاهد،B:نمونه­ی تحت تیمار30 دقیقه،C:نمونه­ی تحت تیمار 60 دقیقه،D: نمونه­ی تحت تیمار 90 دقیقه.

U.e:اپیدرم فوقانی،Co :کلانشیم،Pe:پارانشیم پوست،Phe:آوند آبکش،Xy:آوند چوب.

 

 

 

شکل 4-مقطع عرضی دمبرگ در گیاه شاهدانه،رنگ­آمیزی با کارمن­زاجی و سبز متیل (ابژکتیو4 (x

A:نمونه­ی شاهد،B: نمونه­ی تحت تیمار 30،C:نمونه­ی تحت تیمار 60دقیقه،D: نمونه­ی تحت تیمار 90 دقیقه.

Tri:کرک­های اپیدرمی،Ep:اپیدرم،Co:کلانشیم،P: پارانشیم،Phe :بافت آبکش،Xy:بافت چوب.

 

 

 

شکل 5-مقطع عرضی ریشه در گیاه شاهدانه،رنگ­آمیزی با کارمن زاجی و سبز متیل ابژکتیو4 (x

A: نمونه­ی شاهد،B:نمونه­ی تحت تیمار 30،C: نمونه­ی تحت تیمار60 دقیقه،D: نمونه­ی تحت تیمار 90 دقیقه.

Sub: چوبپنبه،:Pheفلوژن، P:پارانشیم،S.xy:بافت چوب ثانویه،S.ph:بافت آبکش ثانویه.

 

 

 

 

بحث و نتیجه­گیری

با توجه به آن­که امواج الکترومغناطیسی حامل انرژی هستند، بدیهی است که این انرژی می­تواند روی موجودات زنده و از جمله گیاهان تأثیراتی را برجا گذارد. با توجه به این مطلب که طول موج، فرکانس و شدت امواج متفاوت است، بنابراین نوع امواج و مدت زمانی که گیاهان تحت تأثیر آن قرار می­گیرند، می­تواند اثرات متفاوتی را بر گیاهان ایجاد کند. با توجه به این نکته نیز ضروری است که تفاوت در ژنوتیپ گیاهان نیز می­تواند در نوع اثری که ایجاد می­شود، موثر باشد [6].

در این پژوهش برش عرضی ساقه و برگ افزایش وسعت آوندهای چوب و آبکش در نمونه­های تحت تیمار نسبت به شاهد را نشان دادند،یافته­های ما در این زمینه با مشاهدات و بررسی­های محققینی چون.
Angel et al[10]، .Salehi et al[13]Arbabian et al.[11] واربابیان-گلشن [1] بر روی گیاهان
گوجه­فرنگی، کلزا،باقلا وخاکشیر تحت تیمار امواج مغناطیسی و الکترومغناطیسی تلفن همراه هم­سو
می­باشد.

در دمبرگ گیاه شاهدانه، نمونه­های تحت تیمار افزایش بافت چوب و رنگ­پذیری بیشتری را نسبت به نمونه­ی شاهد نشان دادند، تعداد کرک­ها در نمونه­های تحت تیمار افزایش یافته است که احتمالاً پاسخی است جهت جلوگیری از نفوذ امواج به بافت­های زیرین،مشاهدات ما در این زمینه با پژوهش­های اربابیان- گلشن[1] بر روی اثر امواج الکترومغناطیس تلفن همراه بر گیاه خاکشیرهم­سو می­باشد ولی با نتایج مجد و همکاران [8]، اثر امواج الکترومغناطیس بر روی گیاه گزنه ناهم­سو می­باشد.

ساختار تشریحی ریشه در گیاهان مورد آزمایش با گزارش­های فان [4] در مورد ریشه دو لپه­ای­ها، گزارش­های مجد و دیباه [7] و هم­چنین مجد- رستمی­زاده[8] در مورد گیاه گزنه هم­سویی دارد. ما نیز در ساختار ریشه گیاه شاهدانه، لایه آندودرم که یکی از لایه­های شاخص است و سلول­های معبر را که ویژه تک­لپه­ای­ها است را نیافتیم. قرار گرفتن دسته­های آوندی بر روی یک حلقه نیز که از دیگر ویژگی­های ساختار ریشه در دو لپه­ای­ها است در ریشه شاهدانه دیده شد.نمونه­های تحت تیمار در مقایسه با نمونه­ی شاهد تعداد دسته­های آوندی به ویژه در تیمار 90 دقیقه افزایش یافته، قطر دهانه­ی متازایلم­ها کاهش یافته است،نتایج ما در این زمینه با مشاهدات .Arbabian et al[11]،اربایبان-گلشن[1] بر روی گیاهان تحت تیمار امواج الکترومغناطیس تلفن همراه باقلا و خاکشیر هم­سو می­باشد.

[1]     اربابیان ص.؛ گلشن ن.؛ 1392؛ تأثیر امواج تلفن همراه بر جوانه­زنی بذرها، تکوین دانه­رست­ها و فعالیت آنزیم­های آنتی­اکسیدان در گیاه خاکشیر ((SysymbriumofficinaleL.پایان­نامه کارشناسی ارشد؛ دانشگاه آزاداسلامی واحد تهران شمال.

[2]     ایران نژاد ح.؛ پشتکوهی م.؛ پیری پ.؛ جوانمردی ز.؛ 1386؛ زراعت گیاهان دارویی و روغنی (شاهدانه،کتان روغنی وکرچک)؛ انتشارات آییژ.

[3]     جواد موسوی ب.؛ طهرانی­پور م.؛ مرداد و شهریور 1390، بررسی اثر نوروپروتکتیوی عصاره الکلی برگ گیاه شاهدانه(کانابیس ساتیوا) بر دژنراسیون آلفا موتونورون­های نخاع پس از آسیب عصب سیاتیک در رت؛ مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد؛دوره 19؛شماره 3؛صص: 349-339.

[4]     فان ا.؛ 1391، آناتومی گیاهی؛ ترجمه جعفری. آ.؛ انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد؛صص279-289.

[5]     قهرمان ا. ؛ 1385؛گیاه‌شناسی پایه؛ انتشارات دانشگاه تهران؛148صفحه.

[6]     مجد، ا.؛ اربابیان ص.؛ رمضانی­ویشکی ف.؛ 1391؛ بررسی اثر میدان­های الکترومغناطیسی بر ویژگی­های تشریحی- تکوینی و تغییرات آنزیم­های ضدتنشی و متابولیت­های ثانویه در گیاه مرزه؛ رساله دکتری دانشگاه آزاداسلامی واحد تهران علوم و تحقیقات تهران.

[7]     مجد ا.؛ دیباه ه.، 1385؛ اثراقلیمی (اکولوژیک) و برخی متابولیت­های ثانویه گیاه گزنه­ی دو پایه،
پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال.

[8]     مجدا.؛ رستمی­زاده ا. ؛ 1391؛ بررسی اثر میدان­های الکترومغناطیسی بر جوانه­زنی بذرها،تکوین
دانه­رست­ها و نقش ضد دیابتی گیاه گزنه
(UrticaDioiocaL.).پایان­نامه کارشناسی ارشددانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

[9]     نوریان ع. م.؛ حسنی ف.؛ 1389؛ بررسی آلودگی صدا و ارتعاش؛ مجله سازمان حفاظت محیط­زیست؛ صص:6-1.

[10]  Angel D.;DeSouza A.; Garcia D.;Sueiro L.;Licea L.; Porras E., 2005; Pre-sowing magnetic treatment of tomato seeds effect on the growth and yield of plants cultivated late in the season. Spanish Journal of Agric Res; 3: 113-122.

[11]  Arbabian S.;Ramezani F.;Majd A., 2011; Investigation of the effect of cell phone waves on seed germination and seedling ontogeny inViciafaba. Journal of Plant Science Researches; 5(2): 56-62.

[12]  Rim A. H.; Magda A.; 2014; El-Maghraby. Effect of Two Brands of Cell Phone on Germination Rate and Seedling of wheat (Triticumaestivum). Journal of Environment Pollution and Human Health;2(4):85-90.

[13]  Salehi M.;Majd A.,1999; Effect of some physical and chemical factors on the vegetative and reproductive growth and germination of soybean.M.Sc Thesis, Dep.Boil.Sci Faculty of sciences, Tarbiat moallem university Tehran; Iran; 24-31.

[14]  Sharma S.;Parihar L.; 2014; Effect of Mobile Phone Radiation on Nodule Formation in The Leguminous Plants. Curr World Environ;9(1): 5812.

[15]  Sharma V.P.; Singh H.P.;KohliR.K.;Batish D.R.; 2009; Mobile phone radiation inhibits Vignaradiata (mung bean) root growth by inducing oxidative stress. Sci. Total Envirn.; 21:5543-5547.